De schoonheid van Emmeloord
Als ik aan Emmeloord denk, denk ik niet direct aan schoonheid. Het centrale plein, De Deel, is een grote rechthoekige parkeerplaats. Dat de architect het San Marcoplein in Venetië voor ogen had bij het ontwerp van De Deel is niet zo goed zichtbaar. Toch zijn er mensen die Emmeloord prachtig vinden. Evert de Graaff is zo iemand. Samen lopen we door Emmeloord en spreken we over wat de stad en de Noordoostpolder voor hem betekenen.
Het is druilerig weer, dat helpt niet mee. De omgeving in eerste instantie ook niet. Maar Everts enthousiasme en verhalen maken dat Emmeloord voor mij gaat leven. We starten bij de fontein in de vorm van de Noordoostpolder. In 1942 ontstond er nieuw land, op de bodem van de zee. Evert vertelt: “De vaarten die je hier in de fontein ziet, zijn essentieel voor de Noordoostpolder. Er werd een dijk aangelegd en het water werd weggepompt. Dan houd je blubber over. Daarom zijn er drie vaarten met een gemaal. Alles wordt gedraineerd; in de Noordoostpolder ligt 40.000 kilometer drainageslang! Zo'n slang kan 300 meter overbruggen, daarom zijn alle kavels 300 meter breed.”
Ik vind het fascinerend: de meeste gebieden en steden ontstaan organisch, in de Noordoostpolder is alles vooraf bedacht, zowel de grond als de mensen. Er kwam één stad, Emmeloord, en er kwamen tien dorpen die in een ring rondom Emmeloord moesten liggen zodat de inwoners op de fiets de stad konden bereiken. Elk dorp kreeg een kerk en drie scholen. De poldertoren op De Deel werd de hoogste toren, hoger dan alle kerktorens. Zo konden de kerkgenootschappen elkaar op dit punt niet beconcurreren. De bewoners werden zorgvuldig geselecteerd, het moest een optimale bevolking worden. Evert: “De Duitse bezetters vonden dit daarom een fantastisch experiment.” Na de Tweede Wereldoorlog bleek dat alles toch niet zo planbaar was. Er waren veel te veel dorpen. Arbeiders wilden niet bij de boeren wonen waarvoor ze werkten. En iedereen kocht een auto.
Al wandelend blijkt dat de schoonheid van Emmeloord schuilt in het metselwerk. Waar de rest van Nederland in de jaren '40 overschakelde op een moderne architectuur, werd hier heel traditioneel gebouwd: baksteen met dakpannen. De oudste huizen hebben een eenvoudige stijl volgens de Delftse school, maar de metselaars mochten creatief zijn. En creatief zijn ze geweest! Wie door het centrum van Emmeloord loopt, ziet dat zij de prachtigste patronen in de huizen gemetseld hebben: bogen, zigzag, randjes, allemaal in een eigen ‘metselverband’ (de rangschikking waarin stenen worden gemetseld). Elke deur en elk raam is van decoratie voorzien. In Emmeloord is vaak gekozen voor een klezorenverband: de verschillende lagen baksteen verspringen een kwart of een derde ten opzichte van die daaronder.
Tekst gaat verder na de foto.
In Emmeloord staat men nu voor een vraagstuk. De allereerste huizen voldoen niet meer aan de eisen van deze tijd. De energiekosten zijn te hoog. De straten zijn veel te smal voor nieuwe auto's. Een achtertuin van 30 meter om je was in te kunnen bleken, daar zit niemand meer op te wachten. En dan blijkt de rekensom nadelig uit te vallen voor het mooie metselwerk: Emmeloord sloopt en bouwt opnieuw, dan gaan de energiekosten omlaag (en de huur omhoog).
Terug bij de fontein kijken we naar het hotel er tegenover. Evert vertelt: “Vroeger stonden er watergolven op de gevel, om aan te geven hoe hoog de zee komt. Ze zijn weggehaald, toeristen werden er bang van.” Zo’n vaart zal het niet lopen, toch is het wel een zinnige vraag. Wat is de toekomst van de Noordoostpolder wanneer de zeespiegel stijgt? Daar kunnen we zelfs met 40.000 kilometer drainageslang niet tegenop pompen.
